Als alles instort

Ook veel Nederlanders blijken met genoegen te hebben gekeken naar ‘La bataille De Gaulle’, het bijna vijf uur durende filmepos in twee delen van Antonin Baudry (1975), over de eigenzinnige Franse officier Charles De Gaulle (1890-1970), die zich in 1940 niet neerlegt bij de nederlaag van zijn land, door de elite van de Franse vazalstaat in Vichy ter dood veroordeeld wordt en glansrijk wint: tenslotte is hij het, die in 1944 als redder van Frankrijk het bevrijde Parijs binnenwandelt.

De redenen van dit succes zijn talrijk: ‘La bataille De Gaulle’ is zeker geen slechte film, met actiescenes die op een breed publiek mikken. Maar het is nu ook weer niet een cinematografisch meesterwerk. Vermoedelijk is het grote succes van de film – meer dan zes miljoen bioscoopbezoekers in Frankrijk – mede aan niet-cinematografische factoren te danken. Het eerste deel van de film kwam uit in juni, juist aan het begin van een van de eindeloze hittegolven die het land deze zomer troffen. Het tweede deel werd daarom vervroegd uitgebracht: vijf uur in een airconditioned bioscoop was net waar veel Fransen behoefte aan hadden.

De voornaamste reden van de populariteit van de film ligt echter in de actualiteit: Frankrijk hunkert naar een ‘man van de voorzienigheid’, zoals De Gaulle geweest is, twee keer zelfs, in 1940 en later in 1958, toen de Vierde Republiek diep in de penarie verkeerde door de eindeloze, bloedige oorlog in Algerije en een heuse burgeroorlog dreigde, compleet met pogingen tot staatsgreep van militairen en terreur-aanslagen. De Gaulle wierp zich toen weer op als een redder des vaderlands, maakte korte metten met de Algerijnse hypotheek en maakte – langs de weg van referenda – van de Vierde Republiek de Vijfde, een overgang van een parlementaire naar een presidentiële Republiek.

Het woord ‘burgeroorlog’ doet nu weer de ronde, vooral naar aanleiding van de plunderingen en brandstichtingen in sommige Franse steden bij de betogingen op 17 oktober j.l. en de opmerkelijk repressieve manier waarop het centrale gezag van president Emmanuel Macron (1977) omgaat met demonstranten. ‘Burgeroorlog’ is misschien wat overdreven: Jean-Luc Mélenchon (1951), leider van ‘La France Insoumise’ heeft naar mijn smaak niet in veel dingen gelijk, maar wel met zijn opmerking dat een beetje ongeregeldheden en revolutionaire retoriek nu eenmaal deel uitmaken van de Franse politieke traditie.

Het gevaar dat Frankrijk bedreigt – en daarmee ook een beetje Nederland, als medelid van de EU – is dus niet zozeer de voortdurende onrust in de Franse steden, maar eerder de aan zekerheid grenzende verwachting dat bij de eerstvolgende presidentsverkiezingen in Frankrijk, op 18 april en 2 mei 2027, een kandidaat van uiterst links of uiterst rechts aan de macht zal komen. In beide gevallen zal dat voor ernstige polarisatie zorgen. De linkse Mélenchon zal vermoedelijk niet bereid zijn iets te doen aan de Franse staatsschuld en belachelijk lage pensioenleeftijd (nu 64) en deze eerder nog verlagen, en is geporteerd voor het cancelen van de Franse schuld aan de Europese Centrale Bank. Wat dat alles betekent voor de euro, die ook onze valuta is, laat zich raden.

Maar funester voor de binnenlandse vrede in Frankrijk is vermoedelijk een mogelijke overwinning van Marine Le Pen (1968), die aan het hoofd staat van het extreem-rechtse Rassemblement National, een opgeschoonde versie van het Front National van Marine’s vader, Jean-Marie Le Pen (1928-2025). Dat Front National was lang een partij in de tradities van Frans extreem-rechts, dat wil zeggen vol bewondering voor het Vichy-bewind en diens leider maarschalk Philippe Pétain (1856-1951), antisemitisch, pro Frans-Algerije, anti-Gaullistisch en tegen de presidentiële Vijfde republiek.

Maar zoals dat vaker gaat in de Franse politiek: het vooruitzicht van de macht maakt rauwe bonen zoet. De socialistische voorman François Mitterrand (1916-1995) had De Gaulle altijd te vuur en te zwaard bestreden, maar dat weerhield hem er absoluut niet van zelf om tot aan zijn dood maar liefst veertien jaar president van de Franse Republiek te zijn. Of Mélenchon, eenmaal verkozen, zijn belofte zal waarmaken een Zesde (nu vermoedelijk weer parlementaire) Republiek te initiëren, moet worden afgewacht. Maar in ieder geval hebben Mélenchon en Marine Le Pen gemeen dat zij zich beiden uitputten in lof voor De Gaulle. Want wie wil er niet de leider van de voorzienigheid zijn, tenslotte? Daarnaast moeten beiden zich trouwens ook verweren tegen verdenkingen van antisemitisme in hun partij – antisemitisme is, net als revolutionaire retoriek, sinds de Dreyfus-affaire rond 1900 een onuitroeibaar thema in de Franse politiek. (Tekst gaat door onze de foto)

Een overwinning van Le Pen volgend jaar zou zonder meer een historische gebeurtenis zijn: nooit eerder kwam extreem-rechts aan de macht, of het zou in 1940 geweest moeten zijn, toen een door de onverwachte militaire nederlaag gedemoraliseerd parlement – ook een meerderheid van de linkse afgevaardigden daarin – de macht overdroeg aan Pétain, held uit de Eerste Wereldoorlog, nog zonder zich geheel bewust te zijn van de reactionaire en antisemitische plannen die de bejaarde maarschalk koesterde met zijn vanuit Vichy geleide ‘État français’.

Reactionaire dreiging was er wel vaker: in het eerste, in 1871 gekozen parlement van de Derde Republiek was een meerderheid van de afgevaardigden eigenlijk geporteerd voor een terugkeer naar de monarchie; in de jaren tachtig van de negentiende eeuw kwam een door de gesjeesde generaal Georges Boulanger (1837-1891) geleide populistische beweging dichtbij een machtsgreep; en in de jaren vijftig van de twintigste eeuw leek de populistische beweging van Pierre Poujade (1920-2003) ook een aardige kans te maken. Maar om uiteenlopende redenen kwam het er steeds niet echt van.

Over ‘Vichy’ is dit jaar in Frankrijk juist een uitstekende speelfilm uitgekomen: ‘Notre Salut’ van Emmanuel Marre (1980). (Voor de internationale distributie heet de film ‘A man of his time’). Marre vertelt daarin het verhaal van zijn grootvader Henri Marre (1891-?), een ingenieur die in 1940 aan zijn geldnood probeert te ontsnappen en na de nederlaag naar Vichy trekt om daar een carrière als bestuursambtenaar in de gloednieuwe staat op te bouwen. Hij slaagt daarin, mede door het uitgeven in eigen beheer van een pamflet dat ‘Notre salut’ (Onze redding) heet, waarin hij pleit voor verregaande rationalisering van besluitvorming in de politiek. Marre krijgt de leiding van een instantie die zogenaamd werkloosheid moet bestrijden, maar al gauw raakt hij betrokken bij de jodenvervolging in de Vichy-zone, dwangarbeid en de repressie van verzet.

Wat de film ‘Notre salut’ zo interessant maakt, is de schildering van de verregaande middelmatigheid en het opportunisme van de ambtenaren en politici die – veelal tegen beter weten in – besluiten Pétain naar Vichy te volgen en zichzelf wijsmaken dat er uit défaitisme en autoriteitsgeloof nog iets goeds kan voortkomen. De sfeer in Vichy, waar ambtelijke intriges worden uitgevochten in de kamers van tot ministeries omgevormde kur-hotels is buitengewoon verstikkend. En inmiddels maken de mannen van deze operette-staat zich schuldig aan misdadige politiek – sommigen een beetje (zoals Mitterrand die van Pétain een onderscheiding aannam maar later toch voor het verzet koos) en anderen heel veel, zoals René Bousquet (1909-1993), als politiechef van het Vichy-bewind in de jaren 1942 en 1943 verantwoordelijk voor de razzia’s tegen joden in heel Frankrijk, die na de oorlog doodleuk carrière maakte in de bankwereld.

Die sfeer van morele armzaligheid speelt ook een rol in de zojuist verschenen roman ‘L’ heure française’ van François Sureau. Sureau (1957) is een (voormalig) hoge ambtenaar, lid van de Conseil d’État en het Hof van Cassatie, die tevens schrijver is en lid van de Académie française, een zelfs in Frankrijk zeldzame combinatie. Sinds een aantal jaren publiceert hij ‘Les aventures de Thomas More’, een serie detective-verhalen.

‘More’ doet enigszins aan Sherlock Holmes denken, met dien verstande dat zijn avonturen, met zijn trouwe assistent Seligman aan zijn zijde, zich steeds in een ander tijdperk afspelen. De eerste aflevering in de reeks, ‘Les enfants perdus’ speelt in 1870, na de verpletterende nederlaag die de Pruisische troepen die van de Franse keizer Napoleon III hebben toegebracht – net als bij de nederlaag van 1940 trouwens volkomen onverwacht. Deel twee uit de reeks speelt in 1913 in Saloniki, dan nog een voornamelijk door joden bewoonde stad binnen het Ottomaanse rijk.

In ‘L’ heure française’ lost More een aantal moorden op, die allen verband houden met de vereffening van oude rekeningen, in morele zin dan, in de marge van de geweldige chaos na de militaire nederlaag in 1940. Het boek is in veel opzichten een sleutelroman: veel van de genoemde ambtenaren en politici, zowel die op het Franse ministerie van buitenlandse zaken aan de Parijse Quai d’Orsay, het naar Vichy verhuizende politieapparaat en het aanvankelijk naar Bordeaux gevluchte parlement dat Pétain de ‘pleins pouvoirs’ geeft, hebben in de werkelijkheid bestaan. De roman geeft ook een beeld van een catastrofe die Fransen sinds jaar en dag zoveel mogelijk willen vergeten: de vertwijfelde vlucht van miljoenen uit Noord-Frankrijk naar het zuiden, voor de oprukkende Duitse troepen uit. De vrees voor een Duitse annexatie, zoals in Elzas en Lotharingen in 1870, zat er nog goed in.

In een interview met de radiozender France Culture blijkt dat Sureau met deze detective-roman ook een actueel vraagstuk wil aanroeren: de mogelijkheid dat het gehele staatsbestel, en eigenlijk alles wat de hedendaagse mens als ‘normaal’ beschouwt op het gebied van voedsel, gezondheidszorg of economie volledig instort. Die maffe ‘État français’ in Vichy was mede uitgeroepen in de gedachte, dat het met Frankrijk was afgelopen, zonder de zekerheid van een geallieerde eindoverwinning.

De meeste Fransen kunnen zich zo’n situatie niet voorstellen, evenmin als Nederlanders die er bij de aanschaf van een noodpakket van uitgaan dat het normale leven binnen 72 uur hervat zal worden. Maar het kan wél, om een Nederlandse politicus te citeren.

‘Notre salut’ wordt, volgens de site van distributeur Cinéart, op 1 april in de Nederlandse bioscoop uitgebracht.

François Sureau: L’ Heure française. Gallimard 2026

Het genoemde interview met France Culture is hier te beluisteren: https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/l-invite-e-des-matins/francois-sureau-est-l-invite-des-matins-3244547

De afbeeldingen komen uit de film ‘Notre Salut’ van Emmanuel Marre. De rol van Henri Marre wordt daarin gespeeld door Swann Arlaud.

Een gedachte over “Als alles instort”

Voeg uw reactie toe

  1. Dank voor weer een boeiend stuk. Uw opmerking dat de Fransen het liefst de paniek zouden vergeten die zich meester had gemaakt van diegenen in Noord Frankrijk die de oprukkende Duitse troepen vreesden bracht de film Les Égarés met Emmanuelle Béart weer in herinnering. Een alleenstaande moeder met haar twee kinderen ontvlucht Parijs en belandt in een eindeloze stroom van vluchtelingen die bloot staan aan bombardementen van Duitse vliegtuigen. De paniek onder hen wordt goed weergegeven. Alhoewel de film al in 2003 is uitgebracht is zij nog absoluut niet gedateerd, zoals ik onlangs weer heb kunnen constateren.

    Like

Geef een reactie

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑