Een waarschuwing uit 1956

Het is een van de bekendste foto’s van de Hongaarse opstand van 1956, afgedrukt in de ‘Paris Match’ d.d. 10 november, als onderdeel van een langere reportage over de strijd in de straten van de hoofdstad Budapest tussen Hongaren – zowel vóór- als tegenstanders van het zittende (communistische) régime – en met tanks bewapende Sovjet-troepen, die er tenslotte in slaagden de Sovjet-hegemonie over het land te herstellen. Hoeveel slachtoffers er vielen bij de straatgevechten in Budapest en andere steden is tot op heden onduidelijk: het herstelde communistische bewind van János Kádár (1912-1989), dat tot bijna het einde van het communistisch bewind stand hield, sprak van tientallen, maar in werkelijkheid ging het vermoedelijk eerder om duizenden.

De Franse striptekenaar/filmmaker/journalist Phil Casoar (1956) en de Hongaarse historica Eszter Balázs (1971) hebben aan de beroemde foto een lange, om niet te zeggen uitputtende studie gewijd. Wie zijn de jonge man en vrouw die op de foto te zien zijn, en wie is de man achter hen die met een pistool in de aanslag, een beetje dreigend eigenlijk, op de fotograaf komt aflopen? Casoar en Balázs zijn meer dan een decennium bezig geweest een antwoord op deze vragen te vinden, en de antwoorden zijn neergelegd in hun boek ‘L’ envers d’une photo’.

Zeventig jaar is het nu geleden, de Hongaarse opstand. Er kan mij iets ontgaan zijn, maar ik geloof niet dat er in de afgelopen weken in Nederland of elders in Europa erg veel aandacht is geweest voor dit treurige jubileum. Terwijl er natuurlijk wel degelijk parallellen zijn met 2026. Zo woedt er in Europa opnieuw een oorlog waarbij een land zich poogt te ontworstelen aan de wurggreep van Rusland, alias de Sovjet-Unie. Alleen duurde die in 1956 enkele weken, terwijl in Oekraïne nu al bijna vijf jaar volop wordt gevochten.

Laten we hopen dat de uitkomst op den duur niet dezelfde is: door de inzet van troepen maakte het Kremlin resoluut een einde aan de opstand en Hongarije bleef nog decennia lang een semi-onafhankelijk land waar Moskou in laatste instantie de dienst uitmaakte. Al gold Hongarije na de aanvankelijke bloedige repressie vanaf de jaren zeventig in het Oostblok als ‘de vrolijkste barak van het kamp’, met name vanwege de relatief liberale economie. De hoop die sommige Hongaren in 1956 koesterden ten aanzien van Westerse steun bleef uit, althans in militair opzicht. De in Jalta afgesproken verdeling van Europa in invloedssferen aantasten, gold in deze jaren van Koude oorlog voor het Westen als een té groot waagstuk.

Ten aanzien van Oekraïne zijn Moskou’s doelstellingen nu vergelijkbaar: een land terugbrengen in de eigen invloedssfeer, of in het Oekraïense geval zelfs annexeren. De Westerse reactie aan het begin van de volledige oorlog in 2022 was een hele andere dan bij Hongarije in 1956: behalve sympathie – die in 1956 trouwens in de publieke opinie in het Westen ook bestond – was er nu ook militaire steun, niet met troepen maar met wapens en kredieten. Die steun staat inmiddels wel fors op de tocht: de Amerikaanse regering van Trump heeft de militaire steun aan Oekraïne zo veel mogelijk gereduceerd en lijkt af en toe zelfs oren te hebben naar een soort ‘nieuw Jalta’.

In de rest van wat ooit ‘het Westen’ genoemd werd, staat door de opkomst van Poetin-vriendelijke populistische partijen de steun aan Oekraïne onder druk. Een nieuw 1956, of liever gezegd een ‘nieuw München’ (waar in 1938 Frankrijk en Engeland een deel van Tsjechoslowakije opofferden in de hoop dat Hitler van verdere veroveringen zou afzien) behoort volop tot de mogelijkheden.

Toen de foto van wat een jong paar lijkt begin november 1956 gemaakt werd in de omgeving van het hoofdkwartier van de Communistische partij in Budapest, stond nieuwsvoorziening per televisie nog in de kinderschoenen. Het waren de hoogtijdagen van de foto-journalistiek, met uitgebreid beeld in bladen als Paris Match en het Italiaanse Epoca, waar eveneens een foto van het paar is verschenen. Casoar en Balázs vonden al spoedig uit dat de foto’s niet van de Zwitserse fotograaf Jean-Pierre Pedrazzini (1927-1956) waren, zoals Paris Match had geschreven. Deze sterfotograaf van het blad was kort na het maken van de foto’s door vuur uit een Sovjet-tank gewond en in Budapest overleden.

De beroemde foto is in werkelijkheid gemaakt door de Amerikaanse fotograaf Russel Melcher (1931), die in Parijs een klein foto-agentschap was begonnen, Dalmas geheten. Samen met een compagnon, de Nederlandse fotograaf Dominique Berretty (1925-1980), zoon van een beroemde Nederlands-Indische persmagnaat, was hij enkele dagen in Budapest met de bedoeling snel wat foto’s te maken van de gebeurtenissen daar, waarover dagenlang weinig nieuws de buitenwereld bereikte. Toen Melcher na terugkomst de foto’s (en de rechten daarvan) aan Paris Match verkocht, had hij er mee ingestemd dat deze aan de zojuist gesneuvelde collega Pedrazzini werden toegeschreven.

Via een oproep in een Hongaarse krant probeerden Casoar en Balázs te weten te komen wie de mensen op de foto zijn. Aanvankelijk meldde zich een oude dame die in Canada woonde, maar zij bleek zichzelf in te beelden dat zij op de foto stond. De vrouw op de foto, wier wang is verwond door een kogel of granaatsplinter, is in werkelijkheid Julianna Sponga (1937-1990), doorgaans Jutka genoemd, die ten tijde van de opstand 19 jaar oud was.

Jutka was een voormalige textielarbeidster uit Csepel, een industriegebied bij Budapest. Zij had zich aangesloten bij een gewapende groep, vermoedelijk uit woede over de dood van haar jongste broertje, doodgeschoten in Csepel tijdens de eerste dagen van de opstand. Over haar kwamen de onderzoekers veel te weten. Er zijn foto’s van Jutka van vóór de opstand, bijvoorbeeld in haar vrije tijd werkend op een door Bulgaren gedreven landbouwonderneming bij Budapest, om wat bij te verdienen. Of na het oversteken van de Hongaars-Oostenrijkse grens in een opvangkamp in het Oostenrijkse Eisenstadt, waar ze de reportage uit de Paris Match omhoog houdt waarin ze zelf figureert.

Na vier jaar in Zwitserland, waar ze fabrieksarbeidster was in een plaatsje bij Genève en – merkwaardig detail – operatief tatouages liet verwijderen, emigreerde ze naar Australië, waar ze trouwde en een zoon kreeg. De onderzoekers gingen ook naar Melbourne, waar bleek dat Jutka man en zoon maar zeer ten dele had geïnformeerd over haar belevenissen in Hongarije. (Tekst gaat verder onder afbeeldingen).

Casoar en Balázs hadden in 2006, na zes jaar onderzoek, al eens een boek over de foto uitgebracht, maar toen was nog niet duidelijk wie de anderen waren op de foto. In 2026 wetren ze dat de jongen op de foto György Berki (1940) is, eveneens een jonge arbeider die Gyula werd genoemd, en die op de dag waarop de foto werd genomen zou omkomen. De bazige man met de baret is vermoedelijk Ekrem Kemál (1924-1957), een in het nu Macedonische Skopje geboren zoon van een Turkse landeigenaar die in Hongarije woonde. Hij was geen Hongaar en had – naar verluidt – in het begin van de opstand zijn diensten aangeboden aan het communistische bewind, in de hoop op die manier een Hongaars paspoort te krijgen. Toen zijn medewerking werd afgewezen liep hij over naar de opstandelingen. Na een schijnproces werd Kemál in 1957 opgehangen, net als honderden andere opstandelingen. In het hedendaagse Hongarije is hij vooral een held van extreem-rechtse groeperingen.

Typerend voor de verhoudingen in het Hongarije van na 1956 zijn ook de lotgevallen van Jutka’s oudere broer, die József Solymosi (1931-1966) heette. Hij vocht in de opstand aan de kant van het regime, want hij had in 1951 vrijwillig dienst had genomen bij de ÁVH, een soort binnenlands leger waaronder politieke politie, grenstroepen en oproerpolitie vielen. Veel leden van deze dienst werden tijdens de opstand op straat gelyncht – ook daar zijn foto’s van. Ondanks zijn inspanningen werd Solymosi in 1959 uit de ÁVH ontslagen: iemand met een zus in de emigratie die aan de opstand had deelgenomen, werd beacht geen betrouwbaar dienaar van het communisme te kunnen zijn.

Daarna kwam het met József van kwaad tot erger: hij pleegde een reeks inbraken en overvallen om zijn plotselinge terugval in inkomen te compenseren, waarbij tot overmaat van ramp nog naar boven kwam dat hij bij het inzamelen van wapens van opstandelingen in 1957 enkele daarvan ten eigen bate achterover had gedrukt. Na een gevangenisstraf ging hij door op het criminele pad en vermoordde in 1965 een vrouw wier juwelen hij probeerde te stelen. Tijdens zijn proces weet hij zijn mislukte leven aan het feit dat hij verantwoordelijk gemaakt was voor het leven van zijn zus: dat hij als trouwe dienaar van de socialistische staat vanwege die zus was ontslagen, was hij nooit meer te boven gekomen, zei de verdachte. Het hielp hem weinig: József wachtte de strop.

Wat is nu de zin van al deze langdurige en in het boek zeer gedetailleerd beschreven onderzoekingen? Om te beginnen bestaat er natuurlijk zoiets als historische rechtvaardigheid. Toen in 2016, onder het regime van de eerder dit jaar weggestemde premier Viktor Orbán, de zestigste verjaardag van de opstand werd herdacht – overigens onder verzwijging van de Sovjet-invasie omdat Orbán met Moskou goede maatjes wilde zijn – hing op posters in metrostations en op een plein opeens een sterk bewerkte foto van Jutka, zonder Gyula maar met op de achtergrond tanks. Het frêle fabrieksmeisje was opeens een stoere guerrillastrijdster geworden.

Maar er is ook een andere manier waarop 1956 – behalve het jaar van de Hongaarse opstand ook dat van de mislukte Frans-Engelse veldtocht om het door de Egyptische leider Nasser genationaliseerde Suez-kanaal weer terug te pakken – van actuele betekenis kan zijn. De 1956 was, net als 2026 in zekere zin, een jaar waarin de verhoudingen in de wereld ernstig verschoven waren, zonder dat helemaal duidelijk was wat daar de implicaties van waren – betoogde in een podcast voor ‘Engelsberg Ideas’ Gill Bennett, voormalig huis-historicus van het Britse ministerie van buitenlandse zaken.

Voor wat het Suez-kanaal betreft: Frankrijk en Engeland hadden nog niet begrepen dat de tijd van hun imperiale optreden en ambities voorbij was. In de landen van het Sovjet-blok in Oost-Europa was ook veel onzekerheid en verwarring. Die waren na hun bevrijding in 1945 met zeer harde hand in de Sovjet-mal gedrukt maar de grote dictator Jozef Stalin was in 1953 gestorven en Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov had in 1956 met zijn befaamde ‘destalinisatie-rede’ op het Twintigste partijcongres de indruk van op handen zijnde grootscheepse veranderingen gewekt.

Op grond daarvan hadden communisten van de oude, vooroorlogse idealistische stempel, voor zover die niet aan schijnprocessen ten prooi waren gevallen, de gedachte opgevat dat het mogelijk zou zijn om tot een eigen, nationale vorm van socialisme te komen. De onrust begon in Polen, waar de lokale imitatie-Stalin inderdaad door een wat liberaler leider werd vervangen. De opstand in Hongarije begon als een solidariteitsactie van studenten met hun leeftijdgenoten in Poolse steden, maar nam al vrij gauw een gewelddadige wending, van beide kanten. Net als later in 1968 in Tsjechoslowakije had een nieuwe generatie communisten misschien iets van de ‘socialistische staat’ kunnen redden, maar Chroesjtsjov en de zijnen (en hun opvolgers in het Kremlin) waren steeds niet bereid die gok te nemen. Zij stuurden hun tanks en lieten hun paladijnen decennia lang met ijzeren hand regeren.

Kennen wij onze wereld van 2026 beter dan de politici van 1956? Vragen zijn er te over. Is de breuk binnen de Atlantische gemeenschap definitief? Kan een verenigd Europa zich nog tot een supermacht ontwikkelen of is die kans al verkeken? Maakt het Russische streven een deel van Europa, of zelfs heel Europa tot zijn geopolitieke achtertuin te maken een kans? Zet een onverhoopt verlies van Oekraïne de deur open voor verdere Russische veroveringen? Slechts optimisme en taai doorzetten kan ons nog redden.

De geschiedenis herhaalt zich niet en zorgt evenmin voor duidelijke lessen, zegt Gill Bennett terecht. Maar je bewust te zijn van de talrijke kwade kansen in een onzekere tijd kan geen kwaad.

Phil Casoar, Eszter Balázs: Budapest 56, l’envers d’une photo. Éditions de la table ronde, 2026

De podcast van ‘Engelsberg Ideas’ met Gill Bennett staat hier: https://engelsbergideas.com/podcast/1956-the-year-that-shook-the-world/

Afbeeldingen: 1. ‘Les héros de Budapest’ (Russ Melcher, Paris Match 10 november 1956); 2. Jutka op een boerderij met Bulgaren; 3. Jutka gevlucht in Eisenstadt (Foto Mario De Biasi, afgedrukt in het besproken boek); 4. Jutka op een straataffiche in Budapest in 1916. (Het citaat van de schrijver Sándor Márai (1900-1989) op de affiche luidt in vertaling: ‘Een volk zei: genoeg is genoeg!’)

Geef een reactie

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑