Moskou’s levenloze straten

(26-3-2017)

Er is iets merkwaardigs met de kleurenfoto’s die de Amerikaanse diplomaat Martin Manhoff in de jaren vijftig maakte in de Sovjet-Unie: Moskou en de andere plekken die hij laat zien, ademen dezelfde sfeer als in de jaren tachtig, toen ik er rondliep. Er was in dertig jaar duidelijk weinig veranderd in het vaderland van het wereldproletariaat. Een beetje meer auto’s op straat wellicht. En minder zwarte kleding – want daar wemelt het van op deze foto’s rond 1953. Ook de maatschappelijke rituelen leken in decennia niet veranderd. Manhoff heeft – vanuit het voormalige gebouw van de Amerikaanse ambassade aan het Manege-plein – de vermoedelijk enige niet-officiële filmbeelden gedraaid van Stalins begrafenis in 1953. De gevolgde procedures, met die leeg geveegde straten en pleinen, waren bij de talrijke begrafenissen van leden van het Politburo in de jaren tachtig nog steeds in zwang.

Moskou is een treurige stad op de foto’s en films van Manhoff, die recent zijn herontdekt en nu in afleveringen verschijnen op de site van Radio Liberty. Wat je ziet is onmiskenbaar een Europees land, en ook weer niet – precies de indruk die Rusland altijd op Westerlingen gemaakt heeft. Manhoff laat eigenlijk niets schokkends zien – geen rijen voor winkels bijvoorbeeld, omdat zulke opnamen, in de jaren vijftig en in de jaren tachtig, vermoedelijk onmiddellijk problemen zou hebben opgeleverd met patriottisch ingestelde Sovjet-burgers, al of niet in dienstverband. Je kunt ook niet zeggen dat het straatbeeld ellende of evidente armoede uitstraalt. Het ongemakkelijke van de foto’s ligt elders: het is alsof iedereen in een décor rondloopt. En alsof uit een land het werkelijke leven is verdwenen. Dat was natuurlijk nooit zo – alleen is het werkelijke leven uit het straatbeeld geweken, volgens het mechanisme dat in de voormalige DDR zo treffend “die innere Emigration” genoemd werd.

De nieuwe roman van de Amerikaanse auteur Amor Towles, A gentleman in Moscow,beschrijft dit mechanisme erg aardig. Het is het verhaal van een in het tsaristisch Rusland opgegroeide aristocraat, die begin jaren twintig vrijwillig uit de emigratie naar Rusland is teruggekeerd. Dat maakt hem als ‘byvsji’ (een voormalige) natuurlijk verdacht bij de Sovjet-autoriteiten, maar hij heeft geluk: omdat hij zich niet bij de Witten heeft aangesloten en bovendien (ten onrechte) bekend staat als een verdienstelijk dichter, wordt hij niet doodgeschoten maar krijgt huisarrest in het Hotel Metropool. Dat is een – nog steeds – werkelijk bestaand, prachtig hotel in Moskou, rond 1900 in art nouveau-stijl opgetrokken naar een ontwerp van de Britse architect William Walcot. 

A gentleman in Moscow is in sfeer duidelijk geen Russische roman, zou ik zeggen, maar het mechanisme van de innere Emigration wordt er goed in getroffen. Of eigenlijk is dat niet adequaat uitgedrukt: het is meer dat de aristocraat, met zijn vanzelfsprekende innerlijke adeldom, geheel zichzelf blijft in zijn benarde situatie. Hij neemt wel waar dat de wereld aan gene zijde van de hotel-draaideur verandert, en niet ten goede, en betreurt ook wel wat hij merkt van de terreur en onderdrukking buiten, maar tot een karakter-verandering leidt dat bij hem niet. Decennialang leidt hij binnen de muren van het hotel een parallel bestaan, met alles erop en eraan – liefde, sociale verplichtingen, kleine ergernissen. En in feite is dat bestaan niet zo heel verschillend aan dat van Sovjet-burgers die wel over straat mogen lopen – ook die leiden een parallel bestaan, waarbij zij hun innerlijk en persoonlijk leven segregeren van de uiterlijkheden van het openbare leven.

Het zijn die per saldo weinig belangwekkende uiterlijkheden die je op de foto’s van Manhoff zo goed kunt zien. Deze Amerikaanse diplomaat moest het met die uiterlijkheden doen trouwens – dat is wel een verschil met de jaren tachtig, waarin de buitenlandse Moskoviet bij Russen langs kon gaan en een idee kon krijgen van hun leven en hun gedachten. Maar evenmin als in de jaren vijftig, mocht ik zonder vergunning de stad uit, en je kon er ook van uitgaan dat veel van je Russische kennissen over je rapporteerden – een gegeven dat ik, ofschoon geen aristocraat, altijd genegeerd heb. 

Is het na het einde van het Sovjet-communisme in 1991 op straat beter en aantrekkelijker geworden in Rusland? Ik vermoed het, maar voor mij persoonlijk is het te laat om daar nog van te genieten. De laatste keer dat ik in Moskou rondliep, nu al weer jaren geleden, had ik sterk het gevoel dat ik nog in dezelfde stad rond 1985 rondliep – als een figurant, of zetstuk, in een stad die door de grote dimensie van alles de mensen in de straten verplettert. In het Moskou van de jaren vijftig herken ik mijn eigen Moskou in de jaren tachtig. Maar dat laatste Moskou beneemt me het zicht op Moskou nu.

Amor Towles. Gentleman in Moscow. Hutchinson, London 2016. (Ook vertaald in het Nederlands verschenen als ‘Graaf in Moskou’)

De films en foto’s van Martin Manhoff staan, met uitvoerige toelichtingen, HIERen HIER.

De afbeeldingen zijn van deze Amerikaanse diplomaat. Boven een straatbeeld nabij het Poesjkin-monument in Moskou. Hieronder het Hotel Metropool en een straatbeeld op het Theater-plein, waaraan het hotel staat. 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: