De weg die de VS niet zijn ingeslagen

(15-7-2018)

Met afgrijzen zijn we dezer dagen getuige hoe een vulgaire, domme Moskou-knecht die nooit een boek leest, de bijl zet in het Westers bondgenootschap – daarbij, naar te vrezen valt, de vrijheid en vrede in Europa op het spel zettend. Om mijzelf enigszins af te leiden van dit gruwelijk schouwspel, heb ik een biografie gelezen van een slimme Amerikaanse diplomaat die – helaas vergeefs – tijdens het interbellum 1918-1939 pleitte voor een meer actieve rol van de Verenigde Staten in Europa, daar anders een hernieuwde grote Europese oorlog onvermijdelijk zou zijn. Daarin kreeg hij – wederom helaas – gelijk: als de XXste eeuw iets duidelijk heeft gemaakt, is het het onvermogen van de Europese staten om zonder de beschermende paraplu van de VS duurzaam en vredig samen te werken. Met een Amerikaanse president die nu niet alleen die paraplu weghaalt, maar ook nog eens binnen Europa tegenstellingen aanwakkert en heult met de dreigende anti-democratie in het Oosten, gaan we nog wat beleven – ik ben daarvan overtuigd. 

De diplomaat in kwestie heet William C. Bullitt (1891-1967), die de eerste Amerikaanse ambassadeur in de Sovjet-Unie was, van 1933 tot 1936. De verhalen over die periode zijn verreweg de smakelijkste in de aardige biografie die de Amerikaanse historicus Alexander Etkind wijdt aan Bullitt, Roads not taken. In de riante adelijke villa in het centrum van Moskou die Spaso House genoemd wordt – en die nog altijd de residentie is van de Amerikaanse ambassadeur in Moskou – blijkt zich menig pikant feest te hebben afgespeeld. Aan de eerste generatie Amerikaanse diplomaten in Moskou die Bullitt om zich verzamelde – waaronder latere beroemdheden als George Kennan en Charles Bohlen – was enig gevoel voor grandeur niet vreemd. En gevoel voor seks ook niet – er waren tal van romantische betrekkingen met de lokale bevolking van beiderlei kunne. Het schijnt dat Michail Boelgakov, die in Spaso House regelmatig te gast was, sommige feesten en ook de persoon van Bullitt heeft verwerkt in zijn De meester en Margarita. Ook de jonge, volstrekt niet preutse danseressen van het Bolshoi-theater waren regelmatig op de ambassade te vinden – dat zij hun bevindingen, seksueel en anderszins, doorbriefden naar de geheime dienst kon Bullitt en de zijnen kennelijk niet zo heel veel schelen.

De benoeming van Bullitt in 1932 betekende diens terugkeer in de diplomatieke dienst, die deze journalist en schrijver, en telg van een welvarend geslacht uit Philadelphia, in 1919 demonstratief had verlaten uit onvrede met de politiek van Woodrow Wilson en Versailles-vredesverdrag dat, naar Bullitt terecht veronderstelde, de basis legde voor een nieuwe Europese oorlog. Van een mede door de Amerikanen gegarandeerde, eerlijke vrede en een nieuw begin was weinig terecht gekomen. Het Amerikaanse Congres zorgde er voor dat de VS zelfs geen lid werden van de Volkenbond. Bullitt nam dat alles Wilson persoonlijk kwalijk. 

Zijn eigen diplomatieke inbreng was trouwens ook terzijde geschoven. Dat is een van de merkwaardigste verhalen in dit boek. Bullitt had, naar het schijnt, in 1919 met Lenin in eigen persoon een akkoord gesloten waarbij de Bosjewiki beloofden hun gebiedsaanspraken tot een deel van Europees Rusland rondom Moskou te beperken. Gebieden die op dat moment in handen waren van de Witten, of buitenlandse interventiemachten, zouden dat tot nader order blijven. Gebieden als de Oeral, de Baltische landen of zelfs heel Siberië werden dan onafhankelijke staten. Enig ongeloof aan de mate waarin Lenin in de zijnen zich zouden hebben gehouden aan deze afspraken, lijkt hier wel op zijn plaats. Maar zoals biograaf Etkind terecht opmerkt: de geschiedenis zou anders zijn verlopen wanneer dit akkoord door Wilson zou zijn overgenomen. En vreselijker dan de Russische geschiedenis daarna in werkelijkheid is verlopen, lijkt nauwelijks denkbaar.

Bullitt was kind aan huis in het Kremlin in de eerste jaren na 1917. Hij was, net als andere Amerikanen, sterk gefascineerd door de Russische revolutie, om niet te zeggen dat hij deze sterk bewonderde. Net als zijn vriend John Reed, de in 1920 overleden en aan de Kremlin-muur begraven schrijver van de bestseller Ten days that shook the world, had hij de neiging in de Russische revolutie een onderneming te zien die geestverwant was aan het beeld dat progressieve Amerikanen in die tijd van hun eigen land hadden – iets met een fris begin, geen genade voor heilige huisjes, een massacultuur, een alternatief voor het oude Europa.

Deze gedachte koesterde Bullitt nog steeds enigszins toen hij, nadat hij min of meer bevriend was met president Franklin D. Roosevelt, in 1932 terugkeerde in de diplomatieke dienst. De tussenliggende jaren had hij onder andere besteed aan het schrijven van een roman, It’s not done uit 1925, en een buitengewoon ongelukkig huwelijk met de weduwe van John Reed, de feministe Louise Bryant (trouw nooit met de weduwe van een vriend). Ook legde hij contact met Sigmund Freud, met wie hij zelfs een overigens pas in 1966 verschenen psycho-analytisch boek over Woodrow Wilson schreef.

In 1932 al was de sfeer in Moskou voor een intelligent man als Bullitt bepaald verstikkend. En dat werd na de moord op Kirov in 1934 nog erger. Angst regeerde onder Stalin. De gasten op al die leuke feestjes op de ambassade leefden met de wetenschap dat ze elk moment konden worden gearresteerd, om vervolgens te worden gemarteld, tot het kamp veroordeeld of geëxecuteerd. In de meeste gevallen is dat ook gebeurd. Van de Russen met wie Bullitt in Moskou contact had, hebben maar weinigen de jaren dertig overleefd. Wel Boelgakov, merkwaardigerwijze. Bullitt werd ruw gewekt uit zijn dromen over Rusland als een progressieve factor in de wereld. Net als zijn collega-diplomaten leerden ze de Sovjet-Unie van Stalin zien als een wrede autocratie, die de vergelijking met Hitler-Duitsland alleszins kon doorstaan. De visie beviel Roosevelt maar weinig: hij hield liever vast aan het Stalinistische Rusland als een van de voorbeelden voor zijn New Deal

In 1936 werd Bullitt overgeplaatst naar Parijs, waar hij  vriendschap sloot met premier Léon Blum en Jean Monnet, de latere grondlegger van het Verenigd Europa. Het schijnt dat Roosevelt in die tijd zijn belangstelling voor de uitvoerige diplomatiek-strategische inzichten die Bullitt hem per brief deed toekomen, al ruimschoots was verloren. In 1938 was Bullitt een van de voornaamste organisatoren van de geslaagde, veel geld kostende bevrijding van Freud uit Nazi-Wenen. In 1940 weigerde hij als Amerikaanse ambassadeur de Franse regering van Pétain te volgen naar Vichy – hij bleef tot 1941 in de Amerikaanse ambassade (destijds aan het Place de la Concorde). Zijn hoop op een belangrijke regeringspost in de VS werd niet bewaarheid. Hij nam toen dienst in de vrije Franse troepen, aan de kant van De Gaulle dus, en had enige tijd de dubbele nationaliteit. 

Bullitts daadwerkelijke invloed is, al met al, gering geweest. Toch lees je de biografie met plezier. Nooit geweten bijvoorbeeld, dat de communistenjager senator Joe McCarthy het in de jaren vijftig met name ook voorzien had op veronderstelde ‘homoseksuele netwerken’ binnen het Amerikaanse overheidsapparaat – iets waarbij Bullitts Moskouse jaren soms ter sprake kamen. Bullitts gedachte aan een VS die in Europa actief een constructieve en pacificerende rol speelden, werd – zonder dat Bullitt daarbij een rol van betekenis speelde – na 1945 werkelijkheid, met de Marshall-hulp, de Navo, de Amerikaanse steun aan de Europese eenwording. Dat heeft ons, Europeanen, of meer in het bijzonder West-Europeanen, bijna driekwart eeuw vrede, stabiliteit en voortdurend groeiende welvaart opgeleverd.

Deze periode, die ongeveer samen valt met mijn leven, lijkt nu tot een eind te komen. Pech voor een volgende generatie, die de kans loopt op crises en oorlogen, die zij zich als kinderen van een stabiele wereld vermoedelijk nauwelijks kunnen voorstellen. Roads not taken laat in ieder geval zien dat er gelukkig nog verstandiger en interessanter Amerikanen bestaan dan de oranjeharige sloper die nu het Witte Huis heeft betrokken. Of er na het wegvallen van de Amerikaanse beschermende hand ook een ander Europa bestaat dan dat welke de wereld in de XXste eeuw twee keer over de rand van de afgrond heeft geduwd, zullen we zien. 

Alexander Etkind: Roads not taken. An intellectual biography of William C. Bullitt. University of Pittsburgh Press, 2017. 

Afbeelding boven: Op 5 juni 1938 verwelkomt Bullitt (rechts) op een station in Parijs Sigmund Freud, wiens bevrijding uit de Weense Nazi-klauwen hij heeft georganiseerd, ook financieel. Links van Freud de eveneens bij deze onderneming betrokken Marie Bonaparte. Onder: Bullit als ambassadeur in Parijs in 1938. En Bullit met twee duel-pistolen die hebben toebehoord aan George Washington, die ze ze ten geschenke had gegeven aan de Markies Delafayette, een van de vroegste Franse medestanders van de Amerikaanse revolutie. Bullitt kreeg ze op zijn beurt in 1941 in Parijs ten geschenke van een onbekende, als dank voor zijn standvastigheid als ambassadeur in Parijs. 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: