Op de thee bij Lenin

Wat moet dat een fijn gevoel zijn: weten dat je het historisch gelijk aan je zijde hebt, dat je meehelpt aan een mondiale revolutie die een einde zal maken aan alle onrecht en uitbuiting, dat je er bij bent op het moment dat de mensheid die laatste, beslissende stap zal zetten naar een nieuwe, betere wereld. Zulke gevoelens moet Sebald Rutgers hebben gekoesterd toen hij in 1918 met zijn vrouw koers zette naar Moskou, waar die nieuwe wereld na de Oktober-revolutie van 1917 een aanvang leek te hebben genomen.

De reis was geen eenvoudige opgave, blijkt uit het minutieuze en razend spannende verslag in ‘Sebald Rutgers’ reis naar de revolutie’ van de Nederlandse historicus Hans Olink – al eerder auteur van boeken over Nederlanders die naar Rusland togen om te helpen, en vaak aangrijpende boeken omdat sommigen van hen ten tijde van de Stalin-terreur hun engagement met hun leven zouden bekopen. Rutgers en zijn vrouw overleefden.

In het onmetelijke Rusland van 1918 was een uiterst onoverzichtelijke burgeroorlog ontbrand, waarbij tsaristische Witten, een van het front gedrost Tsjechisch leger, Japanse en Britse en Franse en Amerikaanse en Hongaarse en zelfs Italiaanse interventie-troepen, en ook de informele strijdmachten van allerlei revolutionaire groeperingen en nationaliteiten, het met het nieuwe bewind van Lenins Bolsjewieken en ook vaak met elkaar aan de stok hadden. Voor een aanzienlijk deel speelde de strijd zich af langs de strategische Trans-Siberische spoorlijn die het Europese deel van Rusland verbindt met de Russische havensteden in het Verre Oosten, zoals Vladivostok.

Rutgers en zijn vrouw Bartha, telg uit het keurige Rotterdamse ondernemersgeslacht Mees, zijn van de ‘Transsib’ afhankelijk wanneer zij hun droom, in Moskou aanwezig te zijn bij het ontstaan van een nieuwe wereld, willen waarmaken. Ze reizen via Japan, vanuit de Verenigde Staten. Rutgers, die eerder ontslag had genomen als directeur openbare werken in Oost-Sumatra, was in 1918 werkzaam in New York. Hij werd geacht daar op zoek te zijn naar nieuw rijdend materieel voor de Nederlandsch-Indische Spoorwegmaatschappij, nu de Wereldoorlog in Europa inkopen op het oude continent praktisch onmogelijk maakte.

In werkelijkheid wijdden Sebald en Bartha al in de VS hun beste krachten aan de wereldrevolutie. Zij waren overtuigde aanhangers van de SDP (de latere Communistische Partij Holland), die zich in 1909 had afgescheiden van de gematigder SDAP. Naar hun blad De Tribune werden de aanhangers van deze richting vaak ‘Tribunisten’ genoemd. In New York stond Sebald in nauw contact met de Amerikaanse geestverwanten, alsmede met enkele van de vele Russische revolutionairen die vóór 1917 in Amerika in ballingschap leefden, zoals Aleksandra Kollontai, Nikolaj Boecharin of Leon Trotski.

Na een avontuurlijke reis van twee maanden komt het echtpaar Rutgers aan in Moskou, door Vladimir Iljitsj Lenin en zijn mannen inmiddels aangewezen als hoofdstad, in plaats van het als te wuft en burgerlijk beschouwde Petrograd (St. Petersburg). Al spoedig heeft Sebald in het Kremlin een onderhoud met Lenin, die dan al een soort van halfgod is geworden onder de revolutionairen. Lenin toont zich zeer geïnteresseerd in de stand van de proletarische revolutie in de Verenigde Staten en Nederland. Hij kent enkele vooraanstaande Tribunisten, zoals Herman Gorter en Henriëtte Roland Holst, nog uit de emigratie. Verrukt staat Rutgers weer buiten.

Hij wordt benoemd tot hoofdingenieur van de Russische waterwegen en krijgt opdracht de haven van Riga (dan nog in handen van de Bolsjewiki) weer aan de gang te krijgen. Maar in 1919 al heeft men in het Kremlin andere plannen met het echtpaar Rutgers. Bartha moet naar Nederland reizen om van daar uit, gebruik makend van het netwerk van de Tribunisten, uit de gehele wereld afgevaardigden te rekruteren voor een komend eerste congres van de Communistische-, zogeheten Derde Internationale, meestal Komintern genoemd.

Lenin, schrijft Olink, had de indruk dat in het wat suffige Nederland de ‘reactie’ tegen de op handen zijnde wereldrevolutie minder sterk was dan elders en het politietoezicht minder. Onder Lenin en de zijnen leeft de overtuiging dat het nog slechts een kwestie van tijd is voordat de arbeidersklasse in Duitsland en de Verenigde Staten – om twee landen te noemen waar de kapitalistische ontwikkeling het verst was – het lichtend voorbeeld van Rusland zullen volgen en Sovjets zullen oprichten. In veel landen is de stemming revolutionair dus is er – volgens de leninistische principes – dringend behoefte aan nadere organisatie.

Wederom is het een avontuurlijke reis: deels per slee weet Bartha Duits gebied te bereiken en vandaar gaat de tocht verder naar de grenspost Oldenzaal. Ter bestrijding van de kosten die haar organiserend werk met zich mee zal brengen, heeft zij uit Moskou een hoeveelheid sieraden en edelstenen mee gekregen – als die al niet van de inmiddels beestachtig vermoorde Tsaren-familie afkomstig waren dan waren ze toch vermoedelijk wel door de Bolsjeviki bij andere rijken geconfisqueerd.

De marechaussee in Oldenzaal blijkt verrassend goed geïnformeerd over de eenzame reizigster – door het hele boek heen trouwens kan Olink met vrucht gebruik maken van de verslagen van Nederlandse en andere inlichtingendiensten. Over de juwelen van de tsaar doen spannende geruchten de ronde en naar verluidt is koningin Wilhelmina zeer verontwaardigd over de moord op haar verre verwanten in Rusland. De douane in Oldenzaal besluit tot het opmaken van een inventarislijst van de diamanten die Bartha bij zich heeft.

Wanneer ze in Nederland de uitnodigingen de deur heeft uitgedaan en de terugreis wil aanvangen, wordt ze in Oldenzaal tegengehouden: zonder de sieraden van de lijst mag ze niet meer het land uit. Angstige maanden volgen, waarin Sebald – nog steeds in Rusland – ernstig ziek wordt. Na verblijf in een sanatorium voor de Kremlin-top – de leiders van de nieuwe arbeiders- en boerenstaat wisten toen al goed voor zichzelf te zorgen – komt hij er weer boven op.

Dan krijgt hij de opdracht om eveeens naar Nederland af te reizen om daar het Bureau West-Europa van de Komintern op te zetten. Nog steeds leeft in Moskou de gedachte dat de proletarische revoluties niet lang meer op zich kunnen laten wachten, en lijkt het tolerante Nederland een goede basis voor het organiseren van de communistische partijen die deze omwentelingen zullen dragen.

Ook Sebald weet langs avontuurlijke wegen Oldenzaal te bereiken maar wordt daar prompt in het cachot opgesloten. Na een verontwaardigd telegram aan de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel komt hij echter weer vrij. Wat leven wij Nederlanders toch eigenlijk in een leuk land waar men binnen de bourgeoisie elkaar weet te vinden, ook wanneer de een de staatsmacht vertegenwoordigt en de ander zijn hart heeft verpand aan een revolutie die aan die staat een eind wil maken! Ook bij de andere reizen onder benarde omstandigheden van het echtpaar Rutgers speelt de Hollandse goedmoedigheid een grote rol: er is altijd wel een Nederlandse consul die een goed woordje voor ze doet wanneer ze ergens worden tegengehouden of in moeilijkheden dreigen te komen.

Sebald heeft uit Moskou de fenomenale som van twintig miljoen goudroebels meegekregen, om het op te richten Bureau West-Europa van de Komintern mee te financieren. De ervaringen van zijn echtgenote aan de Nederlandse grens indachtig, lijkt het hem beter dat geld in Berlijn achter te laten bij kameraden, die dan voor de smokkel naar Nederland zorg zullen dragen. Dat geld zal nooit aankomen.

Maar niet getreurd: de Tribunisten richtten samen een Uitvoerend comité op voor het nieuwe Bureau. Dat gaat met veel, deels giftige, discussies gepaard maar tenslotte weet men elkaar toch te vinden op een aantal revolutionaire doelstellingen. Een der uitgangspunten is de niet aflatende strijd tegen het ‘reformisme’ – afwijzing van deelname aan burgerlijke parlementen en afkeer van samenwerking met sociaal-democratische vakbonden.

Op 3 februari 1920 slaagt het Bureau er in een heuse internationale conferentie te laten beginnen. Die vindt plaats in Gebouw De Heystee aan de Amsterdamse Herengracht (dat overigens nog bestaat en in de jaren Negentig onderdak bood aan een deel van de redactie van NRC Handelsblad). Aanwezig zijn, behalve de Tribunisten, delegaties uit Engeland (de feministe Sylvia Pankhurst), België, Rusland, Zwitserland, en Duitsland (o.a. Clara Zetkin en Willy Münzenberg) – enkele tientallen mensen in totaal. Soms arriveren de gedelegeerden met enige vertraging, want de politie en de Centrale Inlichtingendienst (CID) zitten er, ook aan de grens, bovenop.

Aan het begin van de conferentie valt al op, dat de ‘burgerlijke’ pers uitvoerig op de hoogte blijkt van de besprekingen en daarvan, meestal op spottende toon, uitvoerig melding maakt. Na enkele dagen wordt duidelijk hoe dit mogelijk is: in een kast van de vergaderruimte worden een tweetal wakkere agenten van de CID aangetroffen die een stenografisch verslag bijhouden. IJlings verhuist de conferentie naar de woningen van de leden van het Uitvoerend comité, met aansluitend café-bezoek. In de kroeg gaan de opgewonden debatten, in vele talen, onverdroten verder, hetgeen het conspiratieve gehalte van de conferentie vermoedelijk geen goed gedaan heeft.

Moskou, onder andere door Clara Zetkin op de hoogte gebracht van het geblunder van de Nederlandse kameraden, besluit hierop het Bureau in Nederland op te heffen. Daar komt nog bij dat de hoop op een pan-Europese revolutie inmiddels ernstig averij heeft opgelopen. Een aanval van het Rode leger op Polen, bedoeld om daarna door te stoten naar Berlijn en daar een Sovjet-bewind in het zadel te helpen, loopt stuk op verbitterde Poolse weerstand. De Poolse delingen uit het verleden wellicht nog in gedachten, steunt de Poolse arbeidersklasse niet de Sovjets, maar de nationalistische beweging van maarschalk Pilsudski.

Echt pijnlijk wordt het voor de Tribunisten als blijkt dat de op de Amsterdamse conferentie ferm verkondigde strijd tegen het ‘parlementarisme’ en de reformistische vakbonden de kameraden in Moskou niet langer behaagt. Door de slechte verbindingen tussen Nederland en Moskou was deze omslag in het denken in het Kremlin de Tribunisten tijdens de conferentie even ontgaan. Communisten, vindt Lenin inmiddels, moeten juist wél lid worden van zulke instituties en dan voor hun zaak ageren. In de onaangename, betweterige toon die veel van zijn geschriften kenmerkt, veegt Lenin in een brochure de vloer aan met de Tribunisten: ‘De linkse stroming, een kinderziekte van het communisme’.

Enkele van de Tribunisten, zoals de theoreticus Anton Pannekoek en de dichter Herman Gorter hebben het hierna wel een beetje gezien met de leninistische aanpak. In zijn aan interessante details zeer rijke boek diept Olink een open brief van Gorter aan Lenin uit 1920 op, waarin de dichter de aanvoerder van het internationale proletariaat goedmoedig waarschuwt tegen het ‘opportunisme’ van het ‘parlementarisme’: “Gelooft U niet beste Kameraad, dat ik een zwartkijker ben. Integendeel. Ik wil u slechts waarschuwen dat u niet de zware strijd tegen het opportunisme in de communistische partijen verzwaart voor de principiële communisten”.

Gorter krijgt op zijn brief geen antwoord. Politieke discussies waren onder Lenin al minder gewenst en een paar jaar later zouden communisten in Moskou wel voor minder tegenspraak van kant worden gemaakt. Sebald Rutgers heeft dat vermoedelijk beter aangevoeld. Hij trekt zich terug uit alle inspanningen voor partij-organisatie en weet eind 1920 Lenin te overtuigen van zijn plan om bij de Siberische mijnstad Kemerovo een groot ‘Autonoom Industrieel Complex’ neer te zetten. Communisten uit de hele wereld zullen daarheen komen om met hun arbeid een concrete bijdrage te leveren aan de opbouw van de eerste Sovjet-staat. Sebald en Bartha gaan nu permanent in de Sovjet-Unie wonen.

Het industrieel complex bij Kemerovo, bekend als ‘Koezbas’, komt er inderdaad en zal tot het einde van de USSR een begrip blijven in de partijpropaganda. Na 1928, als de zogeheten ‘Nieuwe Economische Politiek’ plaats maakt voor de centraal geleide planeconomie, verliest de Koezbas zijn status als autonome onderneming en gaat Sebald in Moskou wonen.

De terreur van 1936, met zijn verzonnen beschuldigingen van ‘verraad’ en ‘sabotage’, heeft het ook gemunt op buitenlanders die zich in Rusland hebben gevestigd. Nadat een van Rutgers’ naaste medewerkers in Kemerovo, de Nederlandse ingenieur Dirk Schermerhorn, al naar de kampen van Kolyma is verbannen om daar te creperen, acht het echtpaar Rutgers het in 1938 raadzaam terug naar Nederland te gaan.

Daar blijft Sebald een trouw lid van de CPN tot aan zijn overlijden in 1961. De man die met Lenin geconfereerd heeft, onthoudt zich van enigerlei kritiek op Stalin en wat er inmiddels van de Sovjet-Unie is geworden. In de geschiedenis aan de goede kant staan, is voor hem en veel andere partijcommunisten van zijn generatie kennelijk een soort verslaving geworden – ook al vertoont het historisch gelijk inmiddels weinig overeenkomst meer met Rutgers’ idealen van 1918.

Hans Olink: Sebald Rutgers’ reis naar de revolutie. Uitgeverij Pegasus, Amsterdam 2020.

V.I. Lenins brochure ‘De linkse stroming, een kinderziekte van het communisme’ kan HIER worden gelezen.

Afbeeldingen. 1. Russische, zwaar geretoucheerde portretfoto van Sebald Rutgers, vermoedelijk uit de jaren twintig. (afb. ‘Het Rode heuvel’-museum in Kemerovo (https://redhill-kemerovo.ru/en/o-muzee/); 2. Propagandakrantje van Amerikaanse communisten over de Koezbas, uit 1923. (afb. US Library of Congres); 3. Op uitnodiging van Rutgers bouwde de Nederlandse architect Han van Logchem (1881-1940), onder andere bekend van zijn bijdrage aan Betondorp in Amsterdam, in Kemerovo arbeiderswoningen die ‘de worstenhuisjes’ worden genoemd. (Foto: Museum Het Schip).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

<span>%d</span> bloggers liken dit: