Gontsjarov, de schrijver van ‘Oblomov’, als imperialist

De Russische schrijver Ivan Gontsjarov (1812-1891) is tegenwoordig vooral bekend van zijn roman Oblomov – door velen beschouwd als een archetypisch portret van de Rus die nergens toe komt. Maar Gontsjarovs reisverslag Fregat Pallada (Het fregat Pallas) uit 1858 doet ons de schrijver eerder kennen als iemand die van activiteit en doorpakken hield. Gontsjarov vond bijvoorbeeld dat de Hollandse kolonisten in Zuid-Afrika veel te aarzelend waren in hun koloniale beschavingsmissie, en ook van het Hollandse gestie op Java had hij geen hoge pet op. Rusland, imperialistische wereldmacht in spe, kon zich naar zijn oordeel beter spiegelen aan de Britten, die de volkeren en streken die zij hadden onderworpen met man en macht de moderne tijd in hielpen.

Gontsjarov was aan boord van het fregat Pallada (Pallada is Russisch voor de Griekse godin Pallas Athene) als secretaris van de Russische vice-admiraal Jevfimii Poetjatin, die in opdracht van tsaar Nikolaas I de mogelijkheden voor een Russische imperialistische expansie overzee in Azië moest verkennen. Weliswaar expandeerde Rusland in deze jaren natuurlijk al heftig over land, op de Balkan, met de oorlog in de Kaukasus, in Centraal-Azië. Maar het ontging de tsaar niet dat andere mogendheden, met name Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, druk bezig waren met het – meestal met geweld – openen van aantrekkelijke markten van landen die tot dan toe voor buitenlanders gesloten waren gebleven, zoals China en Japan. Rusland vreesde in het snelle proces van mondialisering naar imperialistisch model de boot te missen.

En zo vertrok de Pallas op 7 oktober 1852 vanuit Kronstadt voor een reis die jaren zou duren. In augustus 1854 stapte Gontsjarov van boord in een Russische havenstad in het Russische Verre Oosten en reisde over land door Siberië terug naar St.Petersburg. Hij had toen Engeland, de Kaap-kolonie, Java, Singapore, Hong Kong, Korea, Shanghai, Bonin, de Ryukyu-eilanden (nu Okinawa) en de Filippijnen gezien en schreef daarover een kloek reisverslag in twee delen.

Ofschoon ‘Het fregat Pallas’ in de Russische boekhandel na verschijning meteen een enorm succes was en in gecensureerde vorm ook in Sovjet-tijden op de leeslijst stond, is het om voor de hand liggende redenen in het Westen veel minder bekend. Edyta Bojanowska, een slaviste van Yale University, heeft deze lacune nu echter opgevuld met een nogal briljante en tevens zeer leesbare monografie, A world of empires, waarin zij Gontsjarovs boek analyseert aan de hand van actuele inzichten over imperialistische expansie in de Negentiende Eeuw. Want zo’n reisverslag moge dan primair zijn bedoeld als een beschrijving van verre landen – voor een hedendaagse lezer is het toch vooral een bron op de denkwereld en de mentaliteit van de schrijver ervan, en van de wereld waaruit hij voortkomt.

Die denkwereld is er een die – vooral sinds de dekolonisatie na de Tweede Wereldoorlog – schokkend en onaanvaardbaar overkomt. Voor een Russische Europeaan als Gontsjarov is de wereld een soort cultureel vacuüm, dat erom schreeuwt door Europeanen geciviliseerd te worden. Zeker is de Russische schrijver soms gefascineerd – en soms geërgerd – door wat hij in den vreemde aantreft, maar dat deze exotische toestanden zullen moeten wijken voor vrijhandel, christendom en Europese cultuur is voor hem volledig buiten kijf. En zoals vaak in de XIXde eeuw zijn zulke verwachtingen verbonden met racistische opvattingen over de minderwaardigheid van niet-Europese volkeren.

De Pallas vertrok uit Kronstadt met de officiële opdracht de Russische bezittingen in Noord-Amerika te inspecteren, die toen nog niet aan de Verenigde Staten waren verkocht. Die opdracht was echter maar schijn, en bedoeld om de ware bedoeling van de expeditie geheim te houden. In werkelijkheid ging het erom ervoor te zorgen dat Rusland zou kunnen meeprofiteren van de recente openstelling van Chinese havens voor buitenlandse schepen, waartoe China was gedwongen na het verliezen van de opium-oorlogen met de Britten, en de Amerikaanse gunboat-diplomacy. De Amerikaanse commodore Matthew Perry was in 1854 doende, langs dezelfde lijnen van militaire dreiging en unequal treaties Japan te bewegen zich voor vrijhandel en buitenlanders open te stellen – en ook daar wilden de Russen bij zijn.

Omdat reparaties aan de Pallas in Engeland langer duren dan verwacht, mist het schip de gunstige winden voor het oversteken van de Atlantische Oceaan. Noodgedwongen neemt men de oostelijke route naar Azië die langs de West-Afrikaanse kust voert, en op die manier maakt Gontsjarov kennis met de Kaapkolonie. Hier ontpopt de Russische schrijver zich tot een bewonderaar van de Britse machtsuitbreiding ten koste van de van oorsprong Nederlandse Boeren – waarvan hij vindt dat die het Europees beschavingsmodel niet voldoende uitdragen. Geschokt is hij zelfs door de constatering dat deze categorie blanken min of meer een van de volkeren in Zuid-Afrika is geworden, zonder duidelijke onderwerping van de inheemse bevolking. Zo on-Europees zijn die Hollanders zelfs, dat zij met hun vee vaak een nomadisch bestaan leiden – nomadisme is in deze Russische ogen het toppunt van on-beschaving.

Eenmaal in Azië blijkt de Amerikaanse Perry de Russische Poetjatin in Japan net voor te zijn geweest. Desondanks willen de Japanners wel onderhandelen over een Russisch-Japanse handelsovereenkomst, waarbij de 52 kanonnen die de Pallas aan boord heeft een belangrijk argument vormen. Aanvankelijk mogen de Russen maandenlang het schip niet af, dat voor de rede van Nagasaki ligt. Maar op den duur vinden de onderhandelingsrondes beurtelings aan land en op het schip plaats. De bij Russische lezers in de XIXde eeuw populairste passages uit Gontsjarovs boek hebben betrekking op de talrijke culturele misverstanden en conflicten bij die onderhandelingen. Zo nemen de Russen bij elke sessie stoelen mee aan land, omdat ze het vertikken op een mat te gaan zitten. Ook het eten met stokjes gaat ze te ver – de Japanners laten voor hen uit de nabijgelegen Hollandse handelskolonie Deshima lepels en vorken aanrukken.

Gontsjarov vindt veel belachelijk – de Japanse cultuur van de beleefde buiging bijvoorbeeld. Of de vreemde gewoonte om in de thee geen suiker, maar een kruidnagel te doen. Zijn beschrijving van het uiterlijk van de Japanners is onverholen racistisch: verwijfd, kinderlijk, gladjes. De onderhandelingen verlopen moeizaam – alles moet aan hogerop worden voorgelegd, waarna je er meestal nooit meer iets van hoort. In 1856 komt er inderdaad een Russisch-Japanse handelsovereenkomst, maar de Pallas en Gontsjarov zijn dan al lang weer weg. Want inmiddels is de Krim-oorlog uitgebroken, die betekent dat Franse en Britse schepen het op de Russische Pallas voorzien hebben en het beter is neutrale, of door Rusland gecontroleerde wateren op te zoeken. De schrijver gaat van boord in de Russische havenstad Ajan, een nederzetting van een Russisch-Amerikaanse handelsmaatschappij.

De laatste drie hoofdstukken van Fregat Pallas zijn gewijd aan de maandenlange reis westwaarts door Siberië. Gontsjarov is wat je nu een overtuigde imperialist zou noemen, voor wie bijvoorbeeld de opdeling van Afrika tussen de imperialistische staten van Europa – in deze jaren al in volle gang – volstrekt natuurlijk is. Het is voor hem vanzelfsprekend dat de primitieve wereld moet wijken voor de Europese beschaving, waarvan Rusland naar Gontsjarovs opvatting volop deel uitmaakt. Wat er aan cultuur en staatsvorming heeft bestaan voordat de Europeanen komen, is minderwaardig en geen consideratie waard. Dat geldt voor Afrika evengoed als voor Japan en China. Voor Gontsjarov is de openstelling van hun havens voor buitenlanders, dan ook zeker een eerste stap naar Europees bestuur over deze landen.

De Russische verovering van Siberië, die al in de XVIde eeuw is begonnen, is naar hedendaagse maatstaven natuurlijk ook een kolonisering, compleet met kolonisten (meestal Kozakken), geleidelijke onderwerping en niet zelden uitroeiing van de inheemse bevolking. Maar Gontsjarov ziet Siberië niet als een gekoloniseerd gebied. Siberië is voor de Russische schrijver een vanzelfsprekend onderdeel van Rusland zelf – een attitude die tot op de huidige dag de Russische houding tegenover Siberië kenmerkt.

Deze houding is in de wereld zeker niet uniek: de Verenigde Staten zien de verdrijving van de Indianen uit het Midden-Westen meestal ook niet als een koloniale verovering, evenmin als de verovering van grote delen van Mexico na 1846. Vóór 1962 werd in Frankrijk Algerije in brede kring als een deel van het moederland beschouwd, hoewel het pas in 1830 was veroverd. Maar voor de meeste imperialistische grootmachten van weleer is de tijd van vanzelfsprekende hegemonie over de rest van de wereld voorbij, samen met de ideeën over culturele en raciale superioriteit die daarbij hoorden.

Rusland is nog het enige Europese land, waar het woord ‘imperium’ geen vies woord is – integendeel, er wordt sinds een aantal jaren weer met eerbied gerefereerd aan het Russische Rijk als een soort weldadige vriendschapsband der volkeren, met het Russische volk als grote broer. Nog altijd geldt Siberië niet als kolonie, maar als deel van Rusland. Een zekere neerbuigendheid is ook zeker niet vreemd aan de Russische houding tegenover Oekraïne, de Baltische republieken of andere gebieden die door een gril van de geschiedenis buiten het imperium zijn komen te liggen. Gontsjarov zou deze bevoogdende attitude hebben herkend. Niet voor niets wordt zijn Fregat Pallada in Rusland met enige regelmaat herdrukt, terwijl vertalingen in het buitenland zeldzaam zijn.

Edyta M. Bojanowska: A world of empires. The Russian Voyage of the Frigate Pallada. The Belknap press of Harvard university press. Cambridge/London 2018.

Van ‘Het fregat Pallada’ bestaat een kopie op Interet, in het Russisch: https://archive.org/details/fregatpallada00gonc/page/n12

Afbeelding boven: Het fregat Pallas, Japanse tekening uit de XIXde eeuw, met een krabbeltje in het Nederlands. Afbeelding onder: Portret van Ivan Gontsjarov, uit een gewijzigde druk van het boek uit 1879.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: