Seks in een nerveuze wereld

(21-10-2018)

Merkwaardig hoe na meer dan een eeuw, en de alomtegenwoordigheid van seksuele afbeeldingen in onze tijd, veel werk van Egon Schiele (1890-1918) toch de beschouwer van vandaag nog schokken kan. Zó schokken in ieder geval, dat de reclamebureaus die de Londense ondergrondse bedienen, het vorig jaar nodig vonden om posters voor een tentoonstelling van Schiele’s werk in Wenen, te censureren. Die rauwe presentatie van geslachtsdelen, die diep ongeluk en innerlijke kwelling suggererende afbeelding van broodmagere lijven, die expressie van niet zozeer lust als wel ongemakkelijkheid – ze lijken nog volop actueel. In het werk van Gustav Klimt, Schiele’s grote voorbeeld in het Wenen van vóór de Eerste Wereldoorlog, is meestal nog wel het streven bespeurbaar het model een soort glamour te geven, de rauwheid (soms letterlijk) te vergulden. Schiele doet daar niet aan. 

De seks in zijn werk fascineert wel, maar heeft niets aantrekkelijks. Misschien dat daarom de activisten die een tijdje geleden pleitten voor het weghalen van een schilderij van Balthus uit een Amerikaans museum, aan Schiele nog niet zijn toegekomen, bij mijn weten. Je kunt trouwens ook niet zeggen dat Balthus het bij zijn ontluistering in het bijzonder op vrouwen heeft voorzien – zijn mannen zijn  net zo mager en zo verontrustend fysiek aanwezig.

Slechts 28 jaar is hij geworden, voordat hij – na een bestaan leven van geldnood en antiburgerlijk liefdeleven – in Wenen stierf aan de Spaanse griep. Hij schilderde en tekende niet alleen, maar schreef ook gedichten, lees ik in Ich ewiges Kind, een aardige maar wel erg zakelijk uitgevallen biografie van de Oostenrijkse journalist Gregor Mayer. Er bestaat, begrijp ik uit het boek, een uitgebreide onderzoekswereld rond Schiele – zoals past bij een kunstenaar wiens werk tegenwoordig voor miljoenen verhandeld wordt. (En bij zijn leven voortdurend platzak was,, in tegenstelling tot de bij zijn leven al goed in de markt liggende Klimt). 

Voor mij is het allemaal nieuw, het voorrecht van de dilettant-lezer. Schiele’s kunst past precies van het beeld dat je hebt van de nerveuze cultuur van Wenen rond 1900, vol van twijfel over de betekenis van het individu, de waarde van de rationaliteit, de walging voor hetzelfde burgerdom dat de stad doet leven en de kunst een materiële basis geeft. Maar deze dilettant-lezer was, ik zal het eerlijk bekennen, toch het meest nieuwsgierig naar het seksuele leven van Schiele zelf – hoe raakt iemand zo bedreven in de ontluistering, en dan ook nog met de pretentie dat hier een expressie in hogere orde van de mens te vinden is?

Nu, over dat liefdeleven komen we in deze biografie redelijk veel te weten. In Wenen was het vrij gewoon dat kunstenaars met naaktmodellen werkten. Vaak waren dat prostituees op zoek naar een kleine bijverdienste. Of eigenlijk is dat teveel gezegd: net als in andere grote Europese steden rond 1900 (Parijs, Berlijn, ja zelfs Amsterdam) was de grens tussen het ‘gewone’ leven en de prostitutie voor veel vrouwen uit de lagere klasse eigenlijk onduidelijk. Menige verkoopster, industriearbeidster, serveerster etc. verdiende bij in de lichte zeden, om niet in bittere armoede af te glijden. 

In deze sfeer komt in 1911 de 16-jarige Wally Neuzil in Schiele’s leven (zelf is hij dan 21). Zij wordt behalve zijn favoriete model ook zijn levensgezellin, huisvrouw en zaakwaarnemer. Schiele’s erotische kunst levert geen problemen met de overheid op – tenslotte is het geen pornografie die wil behagen. Tenminste – zolang het paar in Wenen actief is, waar men van kunstenaars wel wat gewend is. Het is anders wanneer Schiele de hoofdstad Wenen wil ontvluchten en inspiratie zoekt in de provincie van de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie. In 1911 moet Schiele het stadje Krumau in Bohemen voortijdig verlaten, als de plaatselijke gemeenschap aanstoot neemt aan Schiele’s gewoonte bij goed weer de achtertuin als atelier te gebruiken en daar lokale meisjes te laten poseren.

Een jaar later komt het in Neulengbach tot een heuse strafzaak tegen Schiele, aangespannen door de vader van ene Tatjana von Morsig, die van huis was weggelopen en enkele dagen bij het artistieke paar onderdak had gevonden. Daarbij was, bleek uit het politieonderzoek, niets onwelvoegelijks gebeurd. Maar de plaatselijke koddebeiers die bij Schiele thuis onderzoek deden, namen wel tientallen ‘aanstootgevende’ schetsen in beslag, alsmede een schilderij dat in de woonkamer hing. De rechter beoordeelde tekeningen en schilderij weliswaar als ‘kunst’ en daarom niet strafbaar. Maar dat de jonge meisjes die voor Schiele model hadden gestaan, dat schilderij hadden zien hangen, vormde toch een schennis van de eerbaarheid. Schiele moest 28 dagen zitten, wat op hem een diepe indruk gemaakt schijnt te hebben.

In 1914 achtte Schiele de tijd gekomen om te trouwen. Daartoe versierde hij twee zusters die in Wenen bij hem aan de overkant woonden, Adèle en Edith Harms – tegelijkertijd, wel te verstaan. Met Edith, de jongste van de twee, trouwde hij, met de andere schijnt hij tot aan zijn dood een verhouding te hebben gehad. Wally moest het veld ruimen. Edith stierf in 1918 als eerste aan de Spaanse griep, Egon volgde na enkele dagen. Niets wees er op dat moment nog op, dat een van de reuzen van de XXste-eeuwse kunst was heengegaan. Laat staan dat diens werk een eeuw later, in een minstens zo nerveuze tijd, zoveel actualiteit zou uitstralen.

Gregor Mayer: Ich ewiges Kind. Das Leben des Egon Schiele. Residenz Verlag, Salzburg, Wien 2018. 

Afbeelding boven: gecensureerde posters voor een Schiele-tentoonstelling,  in de Londense ondergrondse. Afbeeldingen onder: Mädchen mit schwarzem Haar, 1911; Foto uit 1914; Selbstbildnis mit Pfauenweste, 1911.  

In de Fondation Vuitton in Parijs is tot 14 januari 2019 een overzicht van Schiele’s werk te zien. Een tentoonstelling van tekeningen van Schiele en Klimt, uit de collectie van het Albertina Museum in Wenen, staat tot 3 februari in de Royal Academy, Londen. 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: