Etty Hillesum in het heden

Wie zijn fiets door de gemeente Amsterdam al eens losgeknipt en afgevoerd zag, kent de locatie: het schier onafzienbare fietsdepot op een industrieterrein in het westen van de stad, waar je je rijwiel kunt afhalen, tegen een betaling van een boete. Dat depot is een van de locaties van de televisieserie ‘Etty’, gebaseerd op leven en werk van Etty Hillesum, van de Israëlische regisseur Hagai Levi. De serie is nu al te zien bij Arte en zal later dit jaar ook bij de NPO worden uitgezonden. Het is zonder meer een van de beste series ooit gemaakt, wat mij betreft, en zeker een van de origineelste.

Levi heeft het verhaal van Etty Hillesum (1914-1943) – een jonge intellectuele uit Amsterdam van joodse origine, die in Auschwitz om het leven kwam – naar de moderne tijd verplaatst, zonder daarbij overigens Hillesums verhaal geweld aan te doen. Het is het hedendaagse Amsterdam waarin opeens overal bordjes ‘Voor Joden verboden’ hangen en joden verplicht worden hun rijwiel in te leveren – de scene waarnaar ik hierboven verwees en die ik niet gauw zal vergeten.

De verplaatsing in de tijd werkt heel goed: het procédé ontneemt de kijker de mogelijkheid de jodenvervolging – die zoals bekend in Nederland effectiever is verlopen dan in enig ander door Duitsland bezet land – veilig weg te zetten in een min of meer gedateerd verleden. ‘Etty’ is geen kostuumdrama, maar oogt als rauwe werkelijkheid in een hedendaags Amsterdam. De jodenvervolging lijkt daar grotendeels op rolletjes te lopen, mede dankzij het feit dat niet-joodse medeburgers nogal eens aandringen op de correcte naleving van de voorschriften: hebt u wel het recht in deze apotheek in de rij te staan, jongedame?

Etty Hillesum was een begaafde studente Russische taal- en letterkunde in Amsterdam (ze had een Russische moeder), die een dagboek ging bijhouden op voorstel van de psycho-analyticus Julius Spier (1887-1942), een in 1939 uit Duitsland naar Nederland gevluchte leerling van Carl Jung. Spier maakte in Amsterdam naam als ‘psycho-chiroloog’, met andere woorden door de vermenging van psycho-analyse en handleeskunde.

Van Hillesum was nog tijdens de Duitse bezetting al onder valse naam een clandestiene uitgave van twee brieven verschenen, waarin zij onder andere verslag deed uit het doorgangskamp Westerbork. Hillesum had graag schrijver willen worden. Na haar dood bleek echter geen uitgever geïnteresseerd in haar dagboeken. Pas in 1981 werd haar schrijverschap ‘ontdekt’ door de uitgever Jan Geurt Gaarlandt (1946). Eerst verscheen onder de titel ‘Het verstoorde leven’ een bloemlezing uit de dagboeken, enkele jaren later gevolgd door meer volledige uitgaven. Sinds 2022 is er een uitstekende biografie van Etty Hillesum, ‘Etty Hillesum. Het verhaal van haar leven’, door Judith Koelemeijer.

Je kunt je afvragen waarom dat zo lang geduurd heeft: de dagboeken waren na 1981 ook in het buitenland een groot succes. Wellicht speelt een rol dat er voor de standpunten die Hillesum tijdens de Bezetting innam na de Bevrijding weinig waardering bestond. Zij zag het – enigszins religieus en mystiek ‘angehaucht’ – als haar morele plicht te delen in het ‘Massenschicksal’ van het joodse volk en weigerde daarom – ondanks druk van haar sociale omgeving – onder te duiken.

Wel kwam zij door betrekkingen terecht op een lijst van voor deportatie voorlopig gevrijwaarde joden doordat zij een functie aannam bij de Joodse raad, waar beslissingen over deportaties werden genomen in de ijdele hoop dat daarmee ‘erger werd voorkomen’. Zij nam deze functie te baat om zich als assistente te laten overplaatsen naar het kamp Westerbork in Drente, waar de treinen naar de vernietigingskampen in het oosten vertrokken. Op een dag moest ze zelf mee.

Hagai Levi (geb. 1963), behalve regisseur ook scenarioschrijver van ‘Etty’, beëindigt zijn serie met Hillesums besluit naar Westerbork te vertrekken – net als Primo Levi en anderen meent hij, blijkens een interview in de Franse krant Libération, dat de Nazi-kampen zich niet lenen voor fictionalisering. In plaats daarvan richt hij zich op de inhoud van de dagboeken, die voor een groot deel gaan over het innerlijk leven van Hillesum. Zij schrijft over literatuur – onder haar favorieten zijn de Duitse dichter Rainer Maria Rilke en de Russische schrijver Fjodor Dostojevski -, over haar religieuze en filosofische gevoelens – haar denkwereld is verwant aan de Franse filosofe Simone Weil – over haar vrienden en niet te vergeten over seks.

Hillesum is het levende bewijs dat er – anders dan vele babyboomers van mijn leeftijd graag denken – ook seks was in het Nederland van vóór de seksuele revolutie in de jaren 1960. Met Julius Spier krijgt zij, na veel smachten, ook een seksuele verhouding – wat enigszins bevorderd lijkt te worden door het feit dat behalve handlezen ook een worsteling tussen therapeut en patiënt deel uitmaakte van de behandeling. (Wie Carl Jung graag wil zien als een charlatan binnen de psycho-analytische beweging, vindt in het gedrag van zijn leerling Spier plenty bevestiging voor deze opvatting.)

Maar er waren meer mannen in Hillesums leven. Sinds 1937 woonde zij in bij de accountant Han Wegerif, met wie zij eveneens het bed deelde, onder het mom van hulp in de huishouding. Een andere minnaar was Klaas Smelik, een ex-zeeman en verslaggever van de socialistische omroep VARA die tijdens de Bezetting om den brode voor de ‘foute’ radio ging werken. Bij hem liet Hillesum haar dagboeken – waarvan er eentje door slordigheid verloren is gegaan – achter met de opdracht ze te laten publiceren, iets wat decennia lang dus niet lukte.

Hagai Levi is vooral bekend geworden door de serie ‘Be Tipul’, oftewel ‘In therapie’ die in achttien landen versies heeft gekend – ook in Nederland waar het succes overigens bescheiden was. Levi, woonachtig in Tel Aviv en links georiënteerd, is zich naar eigen zeggen uit wanhoop over het Israël van Netanyahu gaan bezighouden met de dagboeken van Hillesum. Zonder merkbaar moralisme geeft hij een op het oog goed beeld van de denk- en leefwereld van deze ongewone jonge vrouw: haar ingewikkelde gevoelsleven, haar tot zelfvernietiging leidende wens het lot van het joodse volk te delen, haar soms martelende onzekerheid over van alles en nog wat, haar gedachten over lijden en over seksuele overgave en nog zo heel veel meer. Van een zo op het eerste gezicht onverfilmbare tekst een serie maken is op zich al een sterk staaltje.

Maar wat mij betreft is het toch vooral ook die verplaatsing van de handeling naar het hedendaagse Amsterdam, die hard aankomt. Bijna nergens komt de Duitse bezetter expliciet in beeld, het antisemitisme en de praktijk van de jodenvervolging lijken vooral een Nederlands gegeven – in de serie wordt voornamelijk nederlands gesproken, ook door de fantastische hoofdrolspeelster Julia Windischbauer. Je kunt je heel goed voorstellen dat het elk moment weer zou kunnen gebeuren: de mensen die elkaar in een kantoorgang verdringen en smeken om een doktersonderzoek dat uitstel van deportatie zou kunnen betekenen, die bordjes op de tram: verboden voor joden. ‘Etty’ is intelligent gemaakt, en huiveringwekkend.

‘Etty’ (zes delen) is nu al te streamen op de site van Arte (wel met geoblock) en vanaf 6 juni a.s. elke zaterdag te zien bij de NTR op NPO 2, en eind mei al op NPO-Start.

Judith Koelemeijer: Etty Hillesum. Het verhaal van haar leven. Uitgeverij Balans, 2022.

Etty Hillesum: Het verzameld werk. Uitgeverij Balans 1986, 2021 (7de druk).

In Deventer, waar Hillesums ouders in de oorlogsjaren woonden, bestaat het Etty Hillesum Centrum, een sympathieke instelling die zich inzet tegen hedendaagse uitsluiting en discriminatie: https://ettyhillesumcentrum.nl

Afbeeldingen: 1. Julia Windischbauer als Etty Hillesum, staande in het gebouw van de Joodse raad, waar mensen komen vragen om een zogeheten ‘Sperre’ die uitstel van deportatie kan betekenen (still uit de serie); 2. Foto van Etty Hillesum, met aan de muur portretjes van onder andere de Russische romanschrijver Ilja Ehrenboerg en de jonge Stalin; 3. Israëlische affiche van ‘Etty’.