Het Times Literary Supplement legt af en toe schrijvers een vragenlijst voor, een soort ‘questionnaire de Proust’, maar dan moderner. In het jongste nummer is de beurt aan Lea Ypi, de in 1979 in Albanië geboren schrijfster en filosofe, tegenwoordig hoogleraar politieke theorie aan de London School of Economics.
—
“How can I know what I think, until I see what I say?” (E. M. Forster). How much of your writing surprises you? All of it. It’s always a miracle, or rather a kind of grace, when thoughts convert into words. Thomas Mann had it right when he said that a writer is someone for whom writing is harder than for other people.
—
Dat is een mooie boutade, maar wat mij betreft zou je nog wat verder kunnen gaan. Wat je schrijft, is altijd iets anders dan je je had voorgenomen. Mij vergaat dat zo, in ieder geval. Ik wil mezelf hier geenszins met Forster of Mann vergelijken, en evenmin met Ypi, maar zelfs bij deze blogjes, die ik elke week poog te schrijven, wijkt het resultaat meestal sterk af van wat ik mij had voorgenomen toen ik achter het scherm ging zitten.
Dat effect doet zich ook in retrospectief voor. Ik heb voor NRC Handelsblad naar schatting tenminste 5000 stukken onder naam geschreven. Als ik die – bij hoge uitzondering – teruglees in het electronisch archief van de krant (dat pas begint toen ik al 14 jaar bezig was) of Delpher, komt het me regelmatig voor alsof het stukken van iemand anders zijn, die mij iets vertelt of uitlegt. Het is een van de spannendste aspecten van het schrijven: je weet eenvoudig niet dat je het in je hebt.
Dat Lea Ypi verrast is over wat zij zelf geschreven heeft, kan ik me goed voorstellen na lezing van haar jongste, tweede boek, ‘Onwaardig’. Dat is niet alleen voor de auteur, maar ook voor de lezer verrassend, zo niet een beetje merkwaardig. Uitgangspunt is dat Ypi op de Facebook-pagina van een haar onbekende man tot haar verrassing een foto aantreft van haar in 2006 overleden, favoriete grootmoeder.
De foto is uit de winter 1941, en genomen bij Hotel Vittoria, in het Italiaanse wintersportoord Cortina d’Ampezzo. We zien Leman Ypi op huwelijksreis met haar kersverse echtgenoot Asllan. Lea heeft haar grootmoeder wel eens horen zeggen dat het de gelukkigste periode van haar leven was. Lea Ypi heeft de foto zelf nooit teruggevonden, ook niet in de archieven van de Albanese geheime politie, de Sigurimi, waar zij geprobeerd heeft meer te weten te komen over het leven van haar grootmoeder. Dat Leman en Asllan, net getrouwd, in 1941 in de Italiaanse Dolomieten opduiken, is niet zo vreemd: zij wonen dan in Tirana. Albanië staat feitelijk onder Italiaans gezag, waarbij het Albanese koningschap aan de Italiaanse koning Victor Emanuel is gegeven, opdat er een personele unie tussen beide landen zou ontstaan.
Nieuwe Albanese literatuur in Nederlandse vertaling is, vooral sinds het overlijden van Ismail Kadare vorig jaar, niet dik gezaaid. Lea Ypi debuteerde in 2021 met ‘Free, coming of age at the end of history’, een autobiografisch essay over wat het betekende om het einde van het communisme, en daarmee ook van het bijna vijf decennia durende isolement van Albanië mee te maken. ‘Onwaardig’ houdt het midden tussen een biografische roman en een journalistieke speurtocht.
Het boek werpt veel vragen op. Zijn de als roman geschreven gedeelten wilde speculatie van de auteur, of komen die voort uit research of mededelingen van grootmoeder Leman zelf? Er zijn ook hoofdstukken waarin de auteur beschrijft hoe zij in archieven in Tirana en Thessaloniki probeert na te gaan waar haar grootmoeder eigenlijk politiek stond: waarom bezat zij eigenlijk de Griekse nationaliteit en was zij niet bereid die later op te geven? Was zij wellicht een spion? Deze naspeuringen in archieven leiden tot een ontknoping die ik hier niet zal verklappen, om anderen het leesplezier niet te vergallen. Maar een beetje meer verantwoording van de verhouding tussen het ‘vie romancée’ en de kennelijk op schriftelijke bronnen in talrijke, met name genoemde archieven berustende delen van het boek had niet misstaan.
Toch heb ik ‘Onwaardig’ met veel plezier gelezen, misschien ook wel juist omdat de auteur vaak zo duidelijk in het duister tast. Dat past ook wonderwel bij de verregaande onwetendheid over Albanië waarmee ikzelf, naar ik vrees net als veel andere Nederlanders, behept ben. Tegelijkertijd lijkt Albanië – sinds een aantal jaren overigens een zon-vakantieland in opkomst – ook een beetje een spreekwoordelijk mijnenveld. De politieke positie van Ismail Kadare, die in 1990 – vlak voor het einde van het Albanese communisme – in Frankrijk in ballingschap ging, leidde destijds tot ongekend scherpe politieke aanvallen en beschuldigingen. Ook Lea Ypi heeft vijanden, zoals ik merkte toen ik hier in alle onschuld aan haar eerste boek een blogje had gewijd.
‘Onwaardig’ is, volgens de auteur, voortgekomen uit de behoefte om haar grootmoeder, aan wie Ypi goede herinneringen heeft, tegen beschuldigingen van verraad van allerlei aard in bescherming te nemen – of uit te vinden of die misschien gerechtvaardigd waren. Lea Ypi lijkt zich trouwens ook te willen verweren tegen aanvallen op zichzelf, naar aanleiding van het commentaar dat ze had geschreven onder de foto van Leman op Facebook. Haar was daar onder andere verweten dat zij niet voldoende consideratie had met het feit dat haar grootvader Asllan door het communistische bewind maar liefst veertien jaar in de gevangenis was gezet. En dat terwijl hij, toen hij in in de jaren dertig in Parijs studeerde, nota bene bevriend was geweest met Enver Hoxha, van 1945 tot zijn dood in 1985 de met ijzeren hand regerende dictator van Albanië.
Het verhaal van Leman Ypi, meisjesnaam Leskoviku, begint in 1918 in Salonica, het huidige Thessaloniki. Zij is een telg van een van oorsprong Albanese familie, die in het Ottomaanse rijk, net als veel Albanese vooraanstaande geslachten, vergroeid is geraakt met de staatsstructuren, en deel uitmaakt van de aristocratie van het rijk. Het Ottomaans imperium valt echter uiteen, aanvankelijk door de door buitenlandse mogendheden als Rusland en Groot-Brittannië gesteunde nationale onafhankelijkheidsoorlogen, en later ook door interne strijd, zoals de machtsgreep van de Jonge Turken en oprichting van de Republiek Turkije van Atatürk in 1922.
De dagen van het sultanaat in Constantinopel zijn voorbij en dus ziet de nestor van de familie, Lemans grootvader Ibrahim pasja, zich uit de hoofdstad Constantinopel verbannen naar Salonica, waar ook sultan Abdulhamid II zijn toevlucht heeft gezocht. In 1912 valt die stad echter in Griekse handen. Het is het begin van het einde van het kosmopolitisch, multicultureel universum dat het Ottomaans imperium ook geweest is. Voor Leman geldt echter nog dat zij in Salonica moeiteloos van taal wisselde, afhankelijk van de context of de gesprekspartners: Ottomaans Turks, Frans (gangbaar in de elite), Grieks, Ladino (de joodse taal van de Balkan) en Albanees.
Het zijn, ook in Salonica, onrustige tijden. Aan het begin van de jaren twintig organiseert de Volkenbond de grootscheepse bevolkingsruil tussen Grieken en Turken, iets waaraan de familie Leskoviku , Albanees zijnde, ontsnapt. Desondanks besluit Leman in 1922 haar heil te zoeken in het inmiddels onafhankelijke Albanië, waar zij in weerwil van de Albanese wortels van haar familie nooit is geweest. Daar ontmoet ze haar latere echtgenoot Asslan Ypi, zoon van Xhafer bey Ypi, die de tiende premier van Albanië is geweest en later ook, ongewild, een rol speelt in het Italiaanse marionettenbewind aan het einde van de jaren dertig.
Lemans man Asslan is politiek actief, maar geen geen communist. In ‘Onwaardig’ wordt uitgebreid beschreven hoe Britse inlichtingendiensten – met wier agenten Asllan en Leman bevriend zijn – pogen na de aftocht van de Duitsers Albanië uit handen van de communisten te houden, maar deze pogingen al spoedig opgeven. De communistische politiestaat die na 1945 al snel ontstaat, verwijst Asllan veertien jaar naar de gevangenis, en verbant Leman uit de hoofdstad Tirana naar een afgelegen landbouwcommune in de bergen, waar grootmoeder blijft wonen tot de uiteindelijke val van de laatste communistische dictator in 1990.
‘Onwaardig’ lijkt deels uit wroeging geschreven. Lea Ypi neemt het zichzelf kwalijk dat ze niet aanwezig is geweest bij het overlijden van haar grootmoeder, terwijl ze dat wel beloofd had. Overigens wordt de herkomst van de foto die de aanzet heeft gevormd tot dit boek niet opgelost. Degene die hem op Facebook heeft gezet, is Lea niet behulpzaam bij het speuren naar het origineel in de archieven. Sindsdien is er trouwens nog een foto opgedoken van Leman Ypi, tijdens diezelfde huwelijksreis, maar nu zonder Asllan naast zich.
Lea Ypi: Onwaardig. Overleven in een tijd van extremen. (Vertaling door Ruud Dorresteijn van ‘Indignity. A life reimagined’). Bezige Bij 2025
Afbeeldingen: 1. Leman en Asllan op huwelijksreis in 1941 (Penguin Random House); 2. Leman Ypi op huwelijksreis (Kosovo 2.0)
We'll always have Paris 
Plaats een reactie