Lee Miller – de moeizame weg van model tot fotograaf

De beroemdste foto van Lee Miller (1907-1977) is ook een van de vreemdste ooit gemaakt: op 30 april 1945 heeft zij plaats genomen in de badkuip van Adolf Hitler in diens appartement in München, 16 Prinzregentenstrasse. Diezelfde avond zal de zelfmoord van de ‘Führer’ in Berlijn bekend worden, maar dat weet Miller ten tijde van het bad nog niet. Op een krukje voor de badkuip ligt haar uniform – zij was sinds 1944 als fotograaf embedded bij de Amerikaanse 45-ste divisie die München had bevrijd.

In een brief aan Audrey Withers, de hoofdredacteur van Vogue, het blad waarvoor ze op pad was, heeft Miller verteld hoe de foto tot stand was gekomen. Min of meer toevallig ontdekte zij, met collega-fotograaf David Sherman, het sedert maanden verlaten appartement van Hitler in München, waar elk theekopje of laken was voorzien van het monogram A.H. Er waren in elke kamer ook portretten van de voormalige bewoner aanwezig, maar niet in de badkamer: het portret op de rand van het bad is daar door Miller en Sherman neergezet. Het bad was overigens een echt bad: beiden hadden zich, onderweg met de troepen, al dagenlang niet kunnen wassen – de ongepoetste uniformlaarzen op de foto geven dat weer. In de voorafgaande dagen had Miller een indrukwekkende serie foto’s over de gruwelen in concentratiekamp Dachau opgestuurd naar Vogue. Later zou zij ook het bevrijde Buchenwald fotograferen.

Er is een ironisch aspect aan deze beroemde foto. Ofschoon het een co-productie is van Miller en Sherman, is Miller in haar beroemdste foto het model. En dat terwijl zij sinds het begin van de jaren dertig haar uiterste best deed, om niet meer het model, maar de fotograaf, de kunstenaar te zijn. Daarover gaat The Age of light, de debuutroman van de Amerikaanse Whitney Scharer. Of meer precies: het boek draait om de ontmoeting tussen Lee Miller en de fotograaf Man Ray (Emmanuel Radnitsky, 1898-1976) in Parijs in 1929, en de liefdesrelatie die daaruit voortkwam en drie jaar duurde.

Zo’n biografische roman geeft, wat mij betreft, wel enige aanleiding tot scepsis: Scharer volgt, voor zover ik kan nagaan, pijnlijk nauwkeurig wat er over het leven van Lee Miller bekend en geschreven is. Op dat stramien legt de auteur dan vervolgens een min of meer fictief verhaal, bijvoorbeeld over het seksleven van de gelieven en de gedachten waarmee Miller over straat loopt. Maar het moet gezegd dat ik het boek met veel plezier gelezen heb, omdat het heel intelligent in elkaar zit en de auteur nergens een makkelijke damesblad-achtige toon aanslaat.

Scharer moraliseert ook niet. Maar intussen is The Age of Light natuurlijk wel degelijk een roman à thèse, over een actueel thema: het is voor vrouwelijke kunstenaars, sinds ongeveer het midden van de XIXde eeuw, extreem lastig om zich omhoog te werken, als kunstenaar serieus genomen te worden en – in het onderhavige geval – uit de schaduw van je geniale minnaar en leermeester in de fotografie te treden.

Vooral, misschien, als je zo’n oogverblindende schoonheid bent als Lee Miller, is de suggestie van de romanschrijver. In de Verenigde Staten had Miller carrière gemaakt als fotomodel, ook al voor Vogue, voordat zij in 1929 naar Parijs verhuist met de gedachte een nieuw leven te beginnen. Haar leven tot dan toe was vrij problematisch geweest. Ze had aanvankelijk vooral model gestaan voor haar vader, kennelijk een enthousiast amateur-fotograaf in het sexy genre – een licht bedenkelijk concept. En ze was op jeugdige leeftijd verkracht door een oom, en had daar gonorroe aan over gehouden.

In Parijs loopt ze aanvankelijk moederziel alleen over straat, met een camera – vastbesloten fotograaf te worden. Bij toeval ontmoet ze Man Ray, van oorsprong ook een Amerikaan, maar betrokken bij de beweging van de Franse surrealisten. Scharer heeft, in tegenstelling tot veel andere Amerikanen, allerminst een rozig beeld van dit milieu, met zijn eindeloze nachtelijke partijtjes rond Montparnasse en pretentieuze manifesten. In deze roman komen de surrealisten over als gewichtigdoeners, en is een zekere geestelijke wreedheid hun niet vreemd.

Miller is aanvankelijk de assistent van Ray. Ze helpt met ontwikkelen en afdrukken van de commerciële portretten waarmee de gevierde surrealistische fotograaf economisch het hoofd boven water houdt. Maar al vlug wordt ze, behalve zijn minnares, ook zijn favoriete model. Er zijn honderden, deels heel beroemd geworden foto’s door Man Ray van Miller, en vaak ook alleen van delen van haar lichaam: een oog, haar borsten, haar nek. Miller wil zich echter zelf ook laten gelden als surrealistisch fotograaf. Volgens de roman is zij de ‘uitvinder’ van de ‘solarisatie’, een procédé waarbij in de fase van het ontwikkelen van een opname licht wordt toegelaten, wat de portretten een merkwaardige, metaal-achtige scherpte verleent.

Scharer vertelt in de roman heel geloofwaardig hoe deze liefde – zonder twijfel een van de meest succesvolle artistieke romances uit de geschiedenis – tot een einde komt. Ray heeft weinig oog voor de ambities van zijn beminde op artistiek terrein, en heeft de neiging haar werk als het zijne te beschouwen. Miller haakt, geconfronteerd met het erotisch verleden van haar oudere minnaar met andere vrouwen en mannen, naar eigen seksuele avonturen.

Wat in feite een opstapje in haar carrière had moeten zijn – de verhouding en samenwerking met Ray – blijkt met de jaren het hoogtepunt in haar leven te zijn geweest. Man Ray is, tot op de huidige dag, beroemd is. Zij is dat minder. Omdat het nu eenmaal – terecht – en vogue is om het werk van vrouwelijke kunstenaars in het zonnetje te zetten omdat deze er in het recente verleden bekaaid vanaf kwamen, zijn er tegenwoordig met enige regelmaat retrospectieven van Millers surrealistische fotografie. Maar meestal schrijven de critici dan dat het – zeker in vergelijking met tijdgenoten als Ray of Brassaï – toch een beetje tegenvalt.

In 1940 vestigt zij, na omzwervingen door Europa en Egypte, zich in Londen. Haar werk is dan conventioneler van opzet, al zet ze vermoedelijk een trend door modefoto’s te maken in door Duitse bombardementen verwoeste huizen – de contrastwerking tussen armoede en ellende en verblindende schoonheid vind je tot op de huidige dag terug in de modefotografie. Haar werk als oorlogsfotografe is eigenlijk nog het indrukwekkendst, maar niet uitgesproken avantgardistisch of vernieuwend.

Het leven van Lee Miller was, suggereert Scharer op goede gronden, geen gelukkig leven. Zo mooi zijn, en dan toch op de een of andere manier niet je draai kunnen vinden. Na de oorlog woont Miller in het Engelse Sussex, getrouwd met de Britse minor author Roland Penrose, en dagelijks strijd voerend tegen alcoholisme. Vogue laat haar echter niet vallen – ze wordt een cordon bleu, die haar gerechten fotografeert als illustratie bij de recepten. Dat zij ooit in Parijs verkeerde met de crème de la crème van de artistieke avant-garde – Picasso heeft haar meerdere malen geportretteerd – is dan nog slechts een herinnering.

Whitney Scharer: The Age of Light. Picador, Londen 2019.
Later dit jaar verschijnt bij uitgeverij Nieuw Amsterdam een Nederlandse vertaling.

Afbeelding boven: Lee Miller in Hitlers badkuip. Afbeeldingen onder: 1. een foto van Man Ray waarvoor Miller model gestaan heeft; 2. een triptiek, idem; 3. Portret van Miller door Man Ray, gemaakt met ‘solarisatie’; 4. Man Ray’s schilderij À l’heure de l’observatoire – les amoureux uit 1935 (dat in de roman een rol speelt); 5. een surrealistische foto van Lee Miller circa 1930; 6. Millers portret van de dochter van de burgemeester van Leipzig, die zich in 1945 voor de komst van de Amerikaanse troepen van het leven heeft beroofd; 7. Miller als levend standbeeld in de film Le sang d’un poète van Jean Cocteau uit 1930; 8. Miller als kokkin in Sussex, jaren vijftig.

1.
2.

3.
4.
5.
6.
7.
8.

Een gedachte over “Lee Miller – de moeizame weg van model tot fotograaf

Voeg uw reactie toe

  1. Waarom vermeld je niet dat Sherman die beroemde foto gemaakt heeft? Of is dat niet zeker?
    Jaren geleden heb ik die roman van Marc Lambron gelezen over de tocht van Miller en Sherman achter de GI’s aan? Dat klopt toch? De titel weet ik niet meer, boek maakte veel indruk op me.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: